Home » صفحۀ نخست » تفسیر نسفی » زندگینامۀ امام نسفی

امام ابوحفص نسفی و آثارش

نجم الدین امام ابوحفص عمر ابن محمد نسفی حنفی (461 – 537 هـ) یکی از علمای بزرگ اسلام در قرن پنجم و ششم هجری بود که در تفسیر، فقه، علم کلام، و حدیث از خود آثار مهمی بجا گذاشته است. علامه تفتازانی او را « قدوۀ علمای اسلام، و ستارۀ امت و دین » خطاب نموده، و ذهبی او را در کتاب سیر أعلام النبلاء « علامه و محدث » خوانده است. همچنان سمعانی وی را « امام فقیه فاضل و عارف در دین و مذهب » توصیف کرده است.

نام کامل او ابوحفص عمر ابن محمد ابن احمد ابن لقمان نسفی و ملقب به نجم الدین است. وی در سال 461 هـ ق در قریۀ نَخشَب یا نَسَف که میان بلخ و بخارا واقع میباشد متولد گردید، و برای کسب علم به بغداد و مکه سفر نمود. تعداد استادانش چنانکه او خود در یکی از کتابهایش ذکر میکند حدود 550 تن بوده است، ولی مهمترین آنها فخرالاسلام امام بزدوی فقیه مشهور حنفی است که کتاب «اصول بزدوی» یکی از مهمترین کتابهای اصول الدین مذهب حنفی تا امروز به شمار میرود. امام ابوحفص نسفی معاصر علمایی چون حجة الاسلام امام محمد غزالی و ابوالقاسم زمخشری بود. از جمۀ شاگردان معروفش امام مرغینانی است که کتاب «الهدایه» او یکی از مهمترین و اساسی ترین کتب فقهی حنفی است که امروز به چندین زبان ترجمه شده است. امام نجم الدین نسفی پایان عمر خود را در سمرقند گذراند و در سال 537 هـ درهمانجا درگذشت.

تعداد آثار او را حدود یکصد کتاب در فقه، تفسیر، حدیث، علم کلام، تاریخ، تصوف، و شعر و ادب ذکر کرده اند که معروف ترین آنها عبارت اند از:

  • تفسیر نسفی: ترجمۀ تفسیری قرآن مجید است به زبان فارسی. امام نسفی این تفسیر یا ترجمه را به نثر مسجع و موزون نوشته است، و ازینرو ویژگی خود را در میان تمامی ترجمه های فارسی قرآن مجید دارا میباشد. تفسیر نسفی را میتوان بعد از ترجمۀ تفسیر طبری (که میان سالهای 350 و 365 هـ به فارسی ترجمه و تألیف شد) و « تاج التراجم فی تفسیر القرآن للأعاجم » اثر امام ابوالمظفر شاهپور اسفراینی (متوفای سال 471 هـ)، سومین ترجمه یا تفسیر قرآن مجید به زبان پارسی دانست. تفسیر نسفی حتی بر تفسیر کشف الأسرار و عدة الأبرار شیخ میبُدی (که در سال 520 هـ تألیف شده) و تفسیر بصائر یمینی اثر حجة الحق معین الدین ابوعلاء نیشاپوری (متوفای سال 599 هـ) نیز قدامت دارد. بنابراین، تفسیر نسفی از جملۀ اولین ترجمه های قرآن مجید به زبان فارسی بوده، و شاید نخستین یا حتی یگانه ترجمۀ قرآن مجید باشد که به نثر مسجع نوشته شده است. امام نسفی برعلاوه اینکه در تفسیر، حدیث، فقه و کلام از جایگاه علمی بلندی برخوردار بود، در فن شعر و ادب نیز دستی بلندی داشت، که نثر مسجعِ شیوا و نغز تفسیر نسفی مصداق این سخن است. این کتاب برای بار چهارم در سال 1390 در تهران به کوشش دکتر عزیز الله جوینی به نشر رسید.
  •  العقیدة النسفيه یا العقاید النسفی: این کتاب را میتوان در ردیف مهمترین کتب عقاید اسلامی چون « فقه اکبر » امام اعظم ابو حنیفه، « العقیدة الطحاویه » امام ابوجعفر طحاوی، « کتاب التوحید » امام ابومنصور ماتریدی، و « قواعد العقاید » (در احیاء علوم الدین) و « الاقتصاد فی الاعتقاد » حجة الاسلام امام محمد غزالی قرار داد. با آنکه این کتاب کوتاه و مختصر است، اما از لحاظ محتوا و مباحث کلامی نهایت ارزنده است. همین دلیل بوده است که بر این کتاب بیشتر از 20 شرح نوشته شده است. مهمترین آنها شرح علامه سعدالدین هروی تفتازانی (722-793 هـ ق) است که به نام « شرح العقاید النسفیه » یاد میگردد. و باز بر همین شرح علامه تفتازانی، نزدیک به صد کتاب دیگر بحیث حاشیه بر آن در طول قرنها نوشته شده است.
  • التَیسیر فی التفسیر: مهمترین اثر تفسیری امام نسفی است به زبان عربی که برای نخستین بار در سال 1400 هـ ق یا 2019 م توسط انتشارات داراللباب در 15 جلد به نشر رسید. در این تفسیر، امام نسفی چندین روش و سبک تفسیر را با هم جمع کرده است: تفسیر قرآن به قرآن، تفسیر به رأی (بر بنیاد کلام ماتریدی)، تفسیر عرفانی، و همچنان تفسیر نقلی و مأثور. و تعادل خوبی را میان این روش های تفسیری حفظ نموده است. یکی دیگر از ویژگی های این اثر اینست که امام نسفی به وفرت عبارات و متن های فارسی را نقل میکند، که گویا مخاطبش فارسی زبانان هم دیارش بوده که خواسته است عبارات مشکل عربی را بهتر به ایشان توضیح دهد. التیسیر فی التفسیر در طول این هزار سال بحیث یکی از تفاسیر مرجع اهل سنت مورد استفاده قرار گرفته است. تفاسیری چون «روح البیان» اسماعیل حقی (به عربی)، «روح المعانی» محمود آلوسی (به عربی)، و «مواهب علیه» مشهور به تفسیر حسینی (به فارسی) به وفرت از التیسیر فی التفسیر نقل میکنند.
  • الأکمل الأطول فی التفسیر: تفسیر دیگریست به زبان عربی که در چهار جلد تألیف شده است.
  • القند فی ذکر علماء سمرقند: کتاب مشهوریست که در آن زندگینامه و تذکرۀ رجال و علمای سمرقند، ماوراءالنهر و خراسان را گرد آورده است. سمعانی، امام ذهبی و امام ابن حجر عسقلانی ازین کتاب بحیث مرجع استفاده نموده اند. این کتاب چندین بار و از جمله در تهران در سال 1378 به نشر رسیده است.
  • طلبة الطلبة: کتابیست در شرح اصطلاحات فقهی مذهب حنفی، و چندین بار در مصر و بیروت به نشر رسیده است. این کتاب در طول قرنها – و حتی در عصر حاضر در بسیاری مدارس اسلامی – بحیث یکی کتب از اساسی در تعلیمات اسلامی مورد استفاده قرار گرفته است.
  • منظومة الجامع الصغیر: در این اثر، امام نسفی کتاب جامع الصغیر امام محمد شیبانی – فقیه و محدث مشهور قرن دوم هجری و یکی از شاگردان امام ابوحنیفه – را به نظم درآورده است.
  • مطلع النجوم و مجمع العلوم: دایرة المعارفی است که اشعار شاعران قدیم فارسی زبان را نیز دربر دارد.

امام ابوحفص عمر بن محمد نسفی را نباید با دیگر علما و متکلمین که نیز از نسف یا نخشب بوده و به نسفی مشهور اند اشتباه کرد. مشهورترین آنها عبارت اند از:

  • ابوالمعین میمون بن محمد نسفی: یکی از استادان ابوحفص نسفی است. او فقیه و متکلم مشهور بود که «تبصرة الادله» او دومین اثر مهم کلام ماتریدی (بعد از کتاب التوحید امام ماتریدی) به شمار میرود. وی در سال 508 هـ وفات نمود.
  • عبدالعزیز بن محمد نسفی: عارف و متصوف مشهور قرن هفتم هجری است. سال وفات او دقیقاً در دست نیست، اما آمده است که بیشتر عمر خود را در بخارا سپری نمود و در سال 617 هـ در اثر هجوم قشون چنگیز بخارا را ترک نمود. از آثار معروف او کشف الحقایق، زبدة الحقایق، و مجموعه رسائلیست بنام الانسان الکامل.
  • برهان الدین محمد بن محمد نسفی حنفی: سال وفات او 687 هـ میباشد، و تفسیری دارد بنام « کشف الحقائق و شرح الدقائق من کلام رب العالمین.» برهان الدین نسفی را بعضی ها با ابوحفص نسفی اشتباه گرفته اند، و کتاب العقیدة النسفیة را بطور اشتباه به برهان الدین نسفی منسوب دانسته اند. درحالیکه ابوسعید سمعانی در التحبیر فی معجم الکبیر و همچنان در کتاب معجم شیوخ، ذهبی در سیر أعلام النبلاء، و کاتب چلبی معروف به حاج خلیفه درکشف الظنون همه العقیدة النسفیة یا العقائد النسفی را به امام ابوحفص عمر نسفی منسوب میدانند. گذشته از آن، خود علامه تفتازانی در کتاب شرح العقائد النسفیة به وضاحت از « عمر النسفی » بحیث نویسنده کتاب نام میبرد.
  • حافظ الدین ابوالبرکات عبدالله بن احمد نسفی حنفی: در سال 710 هـ وفات نموده و تفسیری دارد بنام « مدارک التنزیل و حقائق التأویل » بزبان عربی که در چهار مجلد در سالهای اخیر به چاپ رسیده است. این تفسیر هم بنام « تفسیر نسفی » مشهور است، و نباید با تفسیر فارسی ابوحفص نسفی اشتباه گردد. حافظ الدین نسفی بر دو کتاب ابوحفص نجم الدین نسفی نیز شرحی نوشته است: المصفا، شرحیست بر کتاب منظومة الجامع الصغیر؛ و الإعتماد فی الأعتقاد که شرحیست بر کتاب العقیدة النسفیة. از کتابهای دیگر او میتوان از کتاب المنار فی أصول الفقه، کنزالدقائق، کشف الاسرار، کتاب الکافی، العمدة فی أصول الدین، و منارالانوار نام برد.

نویسنده: محمد عمر جویا